24 kilometry na po?udniowy zach?d od centrum Kairu, na pustynnym p?askowy?u opodal zachodniego brzegu Nilu, w Sakka-ra, le?y staro?ytne cmentarzysko prawdaw-nej stolicy Egiptu — Memfisu. W miejscu tym grzebano ju? umar?ych w ko?cu IV tysi?clecia p.n.e., w czasach kiedy pierwsza dynastia faraon?w po??czy?a pod swym ber?em w jedno pa?stwo jego odr?bne przedtem cz??ci — Egipt Dolny i Egipt G?rny. W Sakkara znajduj? si? liczne grobowce — niekt?re z nich to prawdziwe dzie?a sztuki. S? tam r?wnie? ruiny ?wi?ty? oraz Serapeum, czyli podziemny cmentarz ?wi?tych byk?w — Apis?w. Wszystkie te zabytki przy?miewa jednak wspania?a Piramida Schodkowa, z?o?ona z 6 pot??nych stopni, oraz zwi?zane z ni? budowle pomocnicze.
Piramid? Schodkow? otacza? niegdy? wysoki na ok. 10 m mur kamienny, tworz?cy prostok?t o wymiarach w przybli?eniu 545 na 277 m. Spo?r?d 14 znajduj?cych si? w nim monumentalnych bram, 13 by?o pozornych, a tylko jedna prowadzi?a do wewn?trz, na obszar kultowy. Spora cz??? tego terenu zabudowana by?a ?wi?tyniami, | kolumnadami i innymi ozdobnymi budowlami kultowymi. Przeznaczenia niekt?rych z nich mo?na si? tylko domy?la?. Wszystkie one tworzy?y tzw. kompleks piramidy b?d?cej miejscem obrz?d?w zwi?zanych z pogrzebem, a nast?pnie kultem po?miertnym pochowanego w niej w?adcy.Piramida schodkowa by?a grobowcem faraona D?esera (zwanego te? D?oserem albo Zoserem), pierwszego z w?adc?w III dynastii, panuj?cego ok. 2800 r. p.n.e. Stanowi?a ona w?wczas nie lada nowo??, r??ni?c si? swym kszta?tem, ogromem i jako?ci? budulca od grobowc?w kr?l?w z poprzednich dynastii. Do czas?w D?esera bowiem w?adc?w Egiptu grzebano w podziemnych komorach, ponad kt?rymi wznoszono z wysuszonej na s?o?cu ceg?y mulo-wej sporych rozmiar?w prostopad?o?ciany, o lekko nachylonych (z uwagi na budulec) bocznych ?cianach. Archeologowie nazywaj? owe grobowce „mastabami" z powodu ich wielkiego podobie?stwa do cz?sto spotykanych na wsi egipskiej ceglanych przy-murk?w o tej w?a?nie nazwie, stawianych na zewn?trz dom?w. Oczywi?cie pod ka?d? mastab?-grobowcem znajdowa?y si?, obok komory grobowej, r?wnie? inne pomieszczenia wype?nione rytualnymi przedmiotami oraz wszelkiego rodzaju skarbami stanowi?cymi wyposa?enie po?miertne w?adcy.
Faraon D?eser zleci? zbudowanie swojego grobowca w Sakkara swemu niezwykle utalentowanemu ulubie?cowi — Imhotepo-wi.
Jest to pierwszy w dziejach in?ynier znany nam z imienia. Imhotep by? wedle staro?ytnej tradycji, cz?owiekiem wszechstronnie uzdolnionym. Byl m?drcem i doradc? kr?la w wa?nych sprawach pa?stwowych, a nawet czarodziejem, piastowa? wiele najwy?szych urz?d?w, by? wielkim kap?anem w Heliopolis, nade wszystko za? zas?yn?? jako nadzwyczaj bieg?y lekarz. Byl czczony po ?mierci jako cudotw?rca-uzdrowiciel, a na ca?ym obszarze Egiptu znajdowa?y si? jego ?wi?tynie, do kt?rych t?umnie ?ci?gali zewsz?d chorzy w nadziei na uzdrowienie. Grecy uto?samiali go nast?pnie ze swym bogiem medycyny Asklepiosem.Nie wiemy oczywi?cie, w jakim stopniu legenda o Imhotepie odpowiada rzeczywisto?ci. Jednego tylko mo?emy by? pewni, a mianowicie tego, i? tradycja nie przesadzi?a, je?li chodzi o jego talent architektoniczny. Z tego, co si? zachowa?o do dzi? z kompleksu grobowego D?esera w Sak-kara, wida?, ?e Piramida Schodkowa oraz jej budowle pomocnicze stanowi?y niegdy? znakomicie skomponowan? imponuj?c? ca?o??. Wszystkie je zbudowano z pi?knego, bia?ego wapienia. Jest to pierwszy w dziejach budownictwa przyk?ad u?ycia kamie-nia na tak wielk? skal?. Przedtem stosowano go wprawdzie, ale rzadko i bardzo oszcz?dnie. Piramida Schodkowa oraz kompleks otaczaj?cych j? budowli w ca?o?ci wymurowane z wapienia, musia?y stanowi? w?wczas sensacj? nie lada jako pionierska nowo??. Nic wi?c dziwnego, ?e staro?ytna tradycja przypisuje Imhotepowi r?wnie? obok innych zas?ug, wynalezienie murarstwa z kamienia.
Budow? grobowca D?esera rozpocz?to od wydr??enia podziemi? wykuto w skalnym pod?o?u g??boki na 28 m szyb o przekroju kwadratowym 7 \ 7 m. Na dnie tego szybu zbudowano z granitowych blok?w komor? grobow?, do kt?rej prowadzi?o wej?cie przez otw?r w sklepieniu. Po z?o?eniu faraona do grobu, otw?r ten przykryto blokiem granitowym wa??cym ponad 3 tony. Wok?? komory grobowej wydr??ono cztery korytarze oraz d?ugi na przesz?o 20 m chodnik wiod?cy w kierunku p??nocnym. Z?o?ono tam po?miertne wyposa?enie w?adcy.Nad podziemiami Imhotep wzni?s? pocz?tkowo grobowiec w kszta?cie mastaby wysokiej na 8 m, o planie kwadratowym 63x63 m. Od mastab poprzednich faraon?w r??ni?a si? ona tylko budulcem — zamiast z ceg?y mu?owej wykonano j? z wapiennych blok?w. Nast?pnie budowniczy powi?kszy? j? i nada? jej kszta?t prostok?ta0. wymiarach ok. 75 x 66 m — przykrywaj?c ni? r?wnie? wyloty 11 szyb?w wiod?cych do kom?r grobowych najbli?szej rodziny faraona. Na tej mastabie ustawi? Imhotep trzy coraz mniejsze tworz?c w ten spos?b schodkowy grobowiec nowego typu. Nadal jednak niezadowolony ze swego dzie?a architekt powi?kszy? je znacznie w planie
1. doda? jeszcze dwa stopnie-mastaby. Ostatecznie grobowiec przybra? kszta?t piramidy z?o?onej z sze?ciu stopni, wysokiej na oko?o 60 m. Podstawa jej jest prostok?tem o wymiarach 140 na 118 m.
Tak powsta?a pierwsza piramida, a zarazem pierwsza wielka budowla wzniesiona z kamienia. Nie wiadomo, w jaki spos?b i dlaczego dokona?o si? przej?cie od piramidy schodkowej do piramidy w?a?ciwej maj?cej kszta?t ostros?upa. Prawdopodobnie, kt?ry? z nast?pnych nowator?w postanowi? zape?ni? przestrzenie pomi?dzy stopniami. Nie wiadomo zreszt? r?wnie?, czy zmiany kszta?tu kr?lewskich grobowc?w nie by?y zwi?zane ze zwyci?stwem jakiego? kultu religijnego nad innym wcze?niejszym. Takim ogniwem po?rednim wydaje si? piramida w Medum, nale??ca zapewne do jednego z nast?pc?w D?esera, faraona Huni — pocz?tkowo by?a ona o?miostopniow? piramid? schodkow?, a ostateczna jej posta? mia?a kszta?t ostros?upa wysoko?ci 92 m o kwadratowej podstawie 144x144 m. Panowanie nast?pnej, IV dynastii, to okres budowy najwi?kszych i najwspanialszych piramid, z kt?rych najs?ynniejsze wzniesiono w Giza opodal dzisiejszego Kairu. Wszystkie te ogromne budowle wykonane zosta?y niezwykle prostymi ?rodkami.Zar?wno wy?amywanie i obr?bka kamiennych blok?w, jak ich transport, zw?aszcza pionowy, stanowi?y w?wczas niezwykle ?mudne zadania. Kamienne elementy wci?gano, aby umie?ci? je na odpowiednim miejscu w konstrukcji, po rampach ziemnych, kt?re pod koniec budowy pokrywa?y niemal ca?? piramid?. Wiemy o tym na podstawie bada? nie doko?czonych przez staro?ytnych Egipcjan obiekt?w tego rodzaju. Budowniczowie piramid nie mieli jeszcze do dyspozycji ?urawi ani innych „machin" do podnoszenia kamieni, wbrew temu, co przypuszczali niekt?rzy du?o p??niejsi autorzy klasyczni, np. grecki historyk z V w. p.n.e. — Herodot. Nie?atwe problemy in?ynierskie zwi?zane z budow? piramid (kt?re nawet jeszcze dzi? sprawia?yby sporo k?opotu) zosta?y rozwi?zane przez ich tw?rc?w przede wszystkim dzi?ki znakomitej organizacji pracy i zaopatrzenia.Mgr in?. Boles?aw Or?owski
?r?d?o m?ody technik 7/1971
doda? Kama
